Toruń

Panorama miasta z lewego brzegu Wisły

Toruń (niem. Thorn, łac. Thorunia, Torunium, Thorvnivm) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, położone nad Wisłą i Drwęcą. Dwunaste miasto wojewódzkie pod względem wielkości w Polsce (szesnaste wśród wszystkich miast). Duży ośrodek gospodarczy, naukowy, kulturalny i turystyczny.

Jest jednym z najstarszych miast polskich. Od 1992 Toruń jest stolicą diecezji toruńskiej. W 1997 toruński zespół staromiejski został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a od 2004 jest ogólnopolską siedzibą Ligi Polskich Miast UNESCO. W 2007 toruńska starówka została wpisana na listę 7 Cudów Polski, które zostały wyłonione w wyniku plebiscytu "Rzeczpospolitej", zajmując drugie miejsce, ustępując jedynie kopalni soli w Wieliczce. Obie wyprzedziły takie obiekty jak Zamek w Malborku czy krakowski Wawel.

Historia

Stare Miasto w Toruniu widziane z lewego brzegu Wisły Toruń członkiem Związku Hanzeatyckiego od 1280 Ratusz Staromiejski z 1391 W 1454 na Zamku Dybowskim nadano przywileje "złotej wolności szlacheckiej" Kościół św Jakuba na Nowym Mieście Toruń z mostem przez Wisłę z 1500 Toruń twierdzą od 1641 Księstwo Warszawskie 1807-1815 Budynek Teatru Horzycy z 1904 pomnik Zbigniewa Lengrena w Toruniu, twórcy słynnego psa Filusia

Tereny Torunia były zasiedlone znacznie wcześniej, niż powstało miasto. Początki osadnictwa sięgają okresu sprzed 11.000 lat, m.in. na Podgórzu, w Brąchnówku czy w Złotorii. Pierwsza osada łużycka mieściła się już 1000 lat p.n.e. Znaleziono pozostałości pogańskch kultur m.in. na Starówce. Z racji dogodnej przeprawy (brodu) przez Wisłę, przez Toruń prowadził bursztynowy szlak.

Toruń należy do najstarszych miast polskich. Początek grodowi dali Krzyżacy w 1230, tym samym Toruń jest najstarszym miastem krzyżackim, skąd rozpoczynał się podbój pogańskich Prusów i tworzenie państwa krzyżackiego. Pierwszą wzmiankę historyczną o Toruniu zawiera dokument lokacyjny z 28 grudnia 1233 roku wystawiony przez Hermanna von Salza, mistrza krzyżackiego. Pierwotnym miejscem lokacji był odcinek prawego brzegu Wisły, od wyspy zwanej Liszką na dwie mile w dół rzeki i był to obszar dzisiejszego Starego Torunia. Do dziś w Starym Toruniu trwają poszukiwania archeologiczne mające odkryć ślady pierwotnej osady. Istnieje legenda wg której najwcześniejszą siedzibą krzyżaków była korona rosnącego tam olbrzymiego dębu. Z powodu częstych powodzi nawiedzających te nisko położone tereny w roku 1236 przeniesiono miasto w górę rzeki w miejsce jego obecnego położenia. Nowe terytorium określa przywilej chełmiński z 1251 roku, który został wystawiony w miejsce starego przywileju zniszczonego w pożarze. 13 sierpnia 1264 nadano prawa miejskie drugiej osadzie – Nowemu Miastu, od wschodu stykającemu się ze Starym Miastem. W 1454 r. oba miasta połączono, zachowując jednak dzielące je mury obronne.

W 1280 r. Toruń stał się członkiem Hanzy, najważniejszej organizacji handlowej średniowiecza w tej części Europy. Przez pewien okres Toruń pełnił funkcje sekretarza Hanzy. Zapewniało to znaczące źródło dochodów i impuls do wzrostu. Miasto szybko wypełniło się kościołami, ratuszem i innymi budynkami. W 1365 Toruń otrzymał prawo składu. XIV-XV wiek to pierwszy okres największego rozwoju Torunia. Toruń stał się jednym z największych miast w Polsce i dużym ośrodkiem handlowym, liczącym aż 20.000 mieszkańców.

1 lutego 1411 w Toruniu zawarto I pokój toruński. Jednak niezadowolenie mieszczan z porządków krzyżackich skłoniło ich ku władzom polskim. W 1454 wybuchło powstanie antykrzyżackie, zburzono zamek krzyżacki. Był to początek polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej. Dla wzmocnienia poparcia szlachty król polski w 1454 nadał słynne przywileje szlacheckie, które zapoczątkowały Rzeczpospolitą Szlachecką. Stało się to na Zamku Dybowskim, podmiejskiej osadzie Nieszawa (obecnie dzielnica Torunia). Torunianie gruntownie przyczynili się do zniszczenia państwa krzyżackiego, odgrywając kluczową rolę w antykrzyżackim Związku Pruskim, pośrednio otwierając Polsce drogę do Bałtyku. 19 października 1466 II pokój Toruński zakończył wojnę trzynastoletnią.

Toruń przeżywał okres największego rozkwitu. Rozbudowywano budowle, ratusz, bogaciły się rody patrycjuszowskie. 19 lutego 1473 przy ul. Św. Anny urodził się Mikołaj Kopernik, słynny astronom. W 1500 miały miejsce kolejne ogromne inwestycje miejskie: zawieszenie największego w ówczesnej Polsce dzwonu Tuba Dei, otwarcie przez Wisłę najdłuższego mostu drewnianego w kraju. W 1501 w Sali Królewskiej Ratusza Staromiejskiego zmarł król Jan Olbracht. 15 czerwca 1528 ruszyła w mieście mennica królewska, przy ulicy Mostowej, zastępując dotychczasowe miennice: krzyżacką i miejską. W 1568 nastąpiło otwarcie Gimnazjum Akademickiego, a w 1594 uroczyste podniesienie go do rangi uczelni wyższej (jednej z pierwszych w kraju). Niebawem powstało pierwsze w północnej Polsce Muzeum.

XVII wiek to początek wojen w kraju. W 1629 miasto odparło pierwsze oblężenia Szwedów. Rozpoczęto budowę fortyfikacji bastionowych. W 1645 w mieście odbyło się Colloquium charitativum, jedyne na świecie spotkanie ekumeniczne w celu pogodzenia katolików i protestantów. W 1658 wojska króla Jana Kazimierza po oblężeniu odzyskały Toruń.

24 września – 9 października 1703 miało miejsce katastrofalne bombardowanie miasta przez wojska szwedzkie, dowodzone przez Karola XII. Spłonęła prawie połowa miasta, ratusz i kościoły. Jest to pierwszy okres znacznego pogorszenia koniunktury w mieście. Od 7 października do 22 października 1709 przebywał w Toruniu car Rosji Piotr I. Na tle zaostrzających się konfliktów religijnych 16 lipca 1724 doszło do tzw. "Tumultu Toruńskiego", zakończonego drakońskim[potrzebne źródło] wyrokiem sądu królewskiego i ścięciem protestanckiego burmistrza miasta, Jana Godfryda Roesnera, co odbiło się głośnym echem poza granicami kraju.

XVIII wiek to osłabienie roli Polski i Torunia. Pierwszy i drugi rozbiór Polski pozostawił Toruń przy Polsce, ale pozbawił miasto ziem, będących jego własnością (dzisiejsza gmina Zławieś Wielka, co pozbawiło je głównych dochodów. Trzeci rozbiór włączył Toruń do zaboru pruskiego. 24 stycznia 1793 wojska pruskie wkroczyły do miasta. Ludność zmniejszyła się do 6.000 mieszkańców. W 1797 założono pierwszy w kraju Ogród Zoobotaniczny.

Czasy napoleońskie dla Torunia oznaczały splendor, ale i osłabienie gospodarcze. Na mocy traktatu w Tylży 7 lipca 1807 Toruń znalazł się w Księstwie Warszawskim. 21 kwietnia 1809 na trzy tygodnie Toruń stał się stolicą Księstwa Warszawskiego, będąc miejscem rezydowania ewakuowanego z Warszawy rządu. 2 czerwca 1812 cesarz Francuzów Napoleon I przybył do Torunia. Zwiedził Dom Kopernika, zaplanował wybudowanie jego pomnika. Przygotowując miasto do obrony, zniszczył przedmieścia, rozbierając okoliczne kościoły i zamki na budulec, przerabiając zabytki średniowieczne na twierdze. Po przegranej Napoleona 22 września 1815 na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego Toruń wrócił do Prus.

Okres pruski w XIX wieku to rozkwit gospodarczy i nowe inwestycje. Zbudowano wodociągi, kanalizację, linie tramwajowe, żelazny most przez Wisłę, Dwór Artusa, teatr. Linie kolejowe połączyły Toruń z Warszawą, Bydgoszczą, Poznaniem, Olsztynem, Chełmżą i Grudziądzem. Toruń zyskał tramwaje elektryczne szybciej niż Warszawa. Jako miasto nadgraniczne stał się twierdzą Toruń. Zbudowano 15 dużych fortów oraz ponad sto mniejszych obiektów militarnych. Toruń został wciśnięty w kilkunastokilometrowy pierścień umocnień i stał się najnowocześniejszą i największą twierdzą w Europie. Utworzone zostały Konsulaty Rosji i USA. Funkcja militarna ograniczyła jednak częściowo szybki rozwój terytorialny. Mimo to miasto wchłonęło przedmieścia – Mokre, Chełmińskie, Jakubskie.

Okres pruski to także walka z coraz silniejszą polskością. W 1867 wydano Gazetę Toruńską, pierwszą polskojęzyczną gazetę Pomorza. W 1875 utworzono Towarzystwo Naukowe, jedno z pierwszych w Polsce. Polacy zyskali mandaty w Radzie Miasta.

18 stycznia 1920 wojska niemieckie opuściły Toruń i zostały zastąpione przez oddziały Wojska Polskiego, entuzjastycznie witane przez polską ludność miasta. Toruń, liczący 37.356 mieszkańców, został stolicą województwa pomorskiego, najważniejszego strategicznie w kraju. Rozpoczął się drugi okres znacznego rozkwitu miasta. Wybudowano wiele budynków użyteczności publicznej, nowoczesnych dróg. Pięć państw otwarło swe konsulaty, w tym Niemcy – Generalny Konsulat obejmujący trzy województwa. W 1928 otwarto nowoczesną halę wystawową w Toruniu. W 1929 w hali Wiktorii Bernard Marwiński założył jedyną w regionie wytwórnię filmową. Uruchomiona została Rozgłośnia Pomorska Polskiego Radia w Toruniu, druga pod względem mocy w kraju po warszawskiej. W 1933 nastąpiło otwarcie drugiego mostu przez Wisłę. W 1937 populacja Torunia przekroczyła 70.000 mieszkańców. Bardzo rozwinęła się nauka. W 1926 powstał Instytut Bałtycki. W 1938 zapadła decyzja o utworzeniu od 1940 uniwersytetu w Toruniu, jako filii Uniwersytetu Adama Mickiewicza.

Zniszczenie mostu kolejowego

7 września 1939 do miasta wkroczył Wehrmacht, a Toruń znalazł się w prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie. 1 lutego 1945 bez większych zniszczeń Armii Czerwona zajęła Toruń.

W okresie PRL z racji prawicowo-mieszczańskiego charakteru miasto bardzo straciło na znaczeniu. Rozpoczął się bardzo trudny okres dla miasta, ze sztucznym zmniejszeniem jego roli i funkcji, osłabieniem politycznym i znaczącym spadkiem inwestycyjnym. Zabrano instytucje i media. Urząd Wojewódzki przeniesiono do Bydgoszczy, a za nim kolejno liczne instytucje toruńskie (Rozgłośnia Pomorska, Orkiestra Symfoniczna, Biblioteka Pedagogiczna, redakcje gazet). W 1961 nadajnik Rozgłośni Pomorskiej Polskiego Radia z powodów politycznych został zamknięty i przeniesiony do Bydgoszczy, a w 1974 całkowicie zamknięto toruńskie studio.

Pozytywnym wyjątkiem tego okresu było powołanie w 1945 Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Miasto zostało wciśnięte w zbyt ciasną funkcję naukowo-kulturalną, ale dzięki temu rozwinęła się ona znacząco.

1 czerwca 1975 Toruń stał się stolicą województwa toruńskiego, a od 1 stycznia 1999, po reformie administracyjnej współstolicą kujawsko-pomorskiego (z siedzibą m.in. Sejmiku i Urzędu Marszałkowskiego).

Po 1989 miasto po raz kolejny w historii wkroczyło w okres dynamicznego rozwoju. Nie skrępowane blokadami politycznymi odzyskało historyczną, polityczną i gospodarczą rangę. Stało się znaczącym centrum inwestycyjnym, naukowym i turystycznym regionu. Rozbudował się Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Powstały nowe uczelnie, hotele, muzea. Pojawili się prywatni inwestorzy. W 1997 wpisano zespół Starego i Nowego Miasta oraz ruiny zamku krzyżackiego na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, a w 2004 wybrano Toruń na ogólnopolską siedzibę Ligi Polskich Miast i Miejsc UNESCO. W 2006 rozpoczęła się budowa jedynej w regionie i jednej z największych w kraju stref inwestycyjnych Crystal Park w podtoruńskich Łysomicach.

W 2007 rozpoczęły się starania Torunia o uzyskanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2016.

Zobacz też: Toruńskie pierniki Kaplica Św. Barbary na toruńskiej Barbarce Struga Łysomicka w rezerwacie Las Piwnicki Rezerwat na Kępie Bazarowej Kamienica na skrzyżowaniu ulic Łaziennej i Szerokiej Kruchta i wieża kościoła św. Jakuba Dawny ratusz Podgórza z 1907 r Dom Eskenów

Zabytki, atrakcje turystyczne

Reprezentacyjny deptak Torunia – ul. Królowej Jadwigi Katedra świętych Janów Katedra świętych Janów widziana z mostu drogowego Dawna piekarnia i magazyn prowiantowy Twierdzy Toruń

Zespół staromiejski

Zespół staromiejski Torunia jest jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce. W 1997 został on wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Obejmuje Stare i Nowe Miasto, z zachowanym prawie bez zmian XIII-wiecznym układem urbanistycznym.

Główne zabytki:

• kościoły gotyckie:
  • św. św. Janów Chrzciciela i Ewangelisty
  • pofranciszkański Wniebowzięcia NMP
  • św. Jakuba
• Rynek Staromiejski w Toruniu i Ratusz Staromiejski w Toruniu
• Rynek Nowomiejski w Toruniu
• pozostałości średniowiecznych obwarowań miejskich: fragmenty murów, budowanych od połowy XIII, rozbudowywanych i modernizowanych do XV w., zachowały się m.in. odcinki wzdłuż Wisły i ulicy Podmurnej oraz bramy Mostowa, Klasztorna i Żeglarska, kilka baszt (wśród nich m.in. Krzywa Wieża, Monstrancja, Gołębnik, Żuraw, Koci Łeb)
• ruiny zamku krzyżackiego
• gotycki most, jeden z nielicznych w Polsce, pod ulicą Most Pauliński
• zespół gotyckich kamienic mieszczańskich z XIV-XVI w., w tym m.in. Dom Kopernika (XV w.), Dom Eskenów (XIV w., przebudowany w XVI i XIX w.) oraz kamienice przy ul. Łaziennej, Małe Garbary, Mostowej, Szczytnej, Szerokiej, Szewskiej, Wielkie Garbary, Żeglarskiej.
• barokowe pałace miejskie: pałac Dąmbskich, o bogato zdobionej fasadzie z roku 1693, Fengera (1742, przebudowany w XIX w.), Meissnera (1739, przebudowany ok. 1800)
• Kamienica Pod Gwiazdą, dom z XV w. przez krótki czas będący własnością znanego humanisty Filipa Kallimacha, przebudowywany w XVII w., fasada o dekoracji stiukowej z 1697 r.
• kościół poewangelicki św. Ducha
• kościół poewangelicki Trójcy św.
• spichrze z XIV-XVIII w. (w tym najlepiej zachowany w Polsce spichrz gotycki)
• Pomnik Mikołaja Kopernika
• Dwór Artusa w Toruniu, monumentalny neorenesansowy gmach (1889-1891, R. Schmidt) położony w południowej części Rynku Staromiejskiego – obecnie Centrum Kultury
• Teatr im. W. Horzycy – powstały w 1904, neobarokowo-secesyjny, dzieło wiedeńskich architektów specjalizujących się w projektowaniu budynków teatralnych, F. Fellnera i H. Helmera
• siedziba Towarzystwa Naukowego w Toruniu z 1881.
• neogotyckie kościoły: garnizonowy św. Katarzyny z 1897, ewangelicko-augsburski św. Szczepana z 1903.

Inne dzielnice, okolice Torunia

Poza zespołem Starego Miasta znajdują się również liczne zabytki:

• ruiny zamku Dybowskiego
• ruiny zamku w Złotorii
• zespół obiektów pruskiej Twierdzy Toruń z XIX-XX wieku (ponad 200 obiektów, w tym 15 fortów)
• Kościół św. Józefa w Toruniu
• najstarszy w Polsce Ogród Zoobotaniczny z 1797
• dzielnica secesyjna (Bydgoskie)
• budownictwo szachulcowe (Chełmińskie)
• kaplica polskokatolicka Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
• zabytkowe kościoły: Podgórz, Kaszczorek, Bielany, Barbarka, Mokre

Zobacz też: Piernikowa Aleja Gwiazd na Rynku Staromiejskim

Kultura i sztuka

Stare Miasto w Toruniu

Kultura i sztuka to charakterystyczne cechy Torunia, główne przyczyny czyniące Toruń miastem znanym w Polsce i w Europie. Toruń należy do miast, gdzie życie kulturalne jest bogate, a czas wolny łatwy do zagospodarowania. Kilkanaście kin i teatrów, kilkadziesiąt różnorodnych festiwali, kilkanaście muzeów, kilkadziesiąt galerii, Planetarium, Orbitarium – spowodowały, że Toruń sięga w tej dziedzinie po najwyższe laury, a we wszelkich rankingach jest postrzegany jako idealne miejsce do życia i spędzania wolnego czasu.

Największa ilość imprez kulturalnych skupia się na zabytkowej Starówce.

Transport

 

Transport drogowy

Toruń jest najważniejszym węzłem drogowym w województwie. Tu przecinają się najważniejsze krajowe drogi oraz jedyna w regionie autostrada A1 i droga szybkiego ruchu S10).

Stan obecny

Na pół ukończony most przez Wisłę budowanej autostrady A1 w toruńskich Czerniewicach (obecnie S10)

• autostrada A1 – obecnie istniejący jednojezdniowy fragment służy jako wschodnia obwodnica i ma tymczasowy status drogi szybkiego ruchu S10 (do przemianowania na autostradę A1 po jej wybudowaniu).
• południowa obwodnica Torunia (tzw. trasa poligonowa) – fragment drogi szybkiego ruchu S10, otwarty 15 listopada 2005 jako jednojezdniowy fragment. W jegi ciągu znajdują się cztery czynne węzły drogowe:
  • Toruń-Nieszawka (bezkolizyjny) S10/10/15
  • Toruń-Czerniewice (bezkolizyjny) S10/10/1
  • Toruń-Złotoria (bezkolizyjny, techniczny) S10/10/654
  • Toruń-Lubicz (bezkolizyjny) S10/10/80
• droga międzynarodowa E75 (droga krajowa nr 1) w kier. Gdańska i Łodzi
• droga krajowa nr 10 w kierunku Bydgoszcz, Szczecina i Warszawy
• droga krajowa nr 15 z kierunku Inowrocławia, Poznania, Krotoszyna, Wrocławia do Olsztyna
• droga krajowa nr 80 w kierunku Bydgoszczy
• droga wojewódzka nr 200 (Wielka Nieszawka – Cierpice)
• droga wojewódzka nr 257 (Toruń Przybyszewskiego – Toruń – rzeka Wisła – Mała Nieszawka)
• droga wojewódzka nr 258 (Toruń – Złotoria – Silno – rzeka Wisła – Wygoda – Toruń Czerniewice)
• droga wojewódzka nr 273 (Mała Nieszawka – Wielka Nieszawka – Cierpice)
• droga wojewódzka nr 552 Różankowo – Lubicz stanowi północną obwodnicę, o znaczeniu lokalnym na odcinku Różankowo – Łysomice; od Łysomic do Lubicza jest to połączenie drogi krajowej nr 1 z drogą szybkiego ruchu S10, w przyszłości autostradą A1, która jest wschodnią obwodnicą Torunia.
• droga wojewódzka nr 553 w kierunku Różankowa
• droga wojewódzka nr 572 (Lubicz – stacja PKP)
• droga wojewódzka nr 585 (Podgórska – Dybowska)
• droga wojewódzka nr 654 (Toruń – Złotoria – Silno)
• droga wojewódzka nr 657 (Złotoria – Lubicz)

Inwestycje aktualne i projektowane

• Autostrada A1 Gdańsk – Toruń – Łódź – Katowice (trwa budowa od strony Gdańska)
• Trasa Wschodnia – z mostem na rzece Wiśle (projektowana)
• Trasa Średnicowa Północna (projektowana)
• Trakt Leśny (projektowany)
• Północna obwodnica Torunia (węzeł Lubicz – Łysomice – Przysiek) (projektowana)

Transport kolejowy

Toruń jest ważnym węzłem kolejowym. Krzyżują się tutaj linie kolejowe:

• Stacje oraz przystanki kolejowe i ich lokalizacja wg osiedli i ulic:
  • Toruń Główny (Stawki, ul. Kujawska) (pociągi pospieszne i osobowe; stacja węzłowa)
  • Toruń Miasto (Stare Miasto, plac 18 Stycznia) (pociągi pospieszne i osobowe)
  • Toruń Wschodni (Mokre, plac Fryderyka Skarbka) (pociągi pospieszne i osobowe; stacja węzłowa)
  • Toruń Kluczyki (Podgórz-Kluczyki, ul. Kluczyki) (pociągi osobowe)
  • Toruń Północny (stacja towarowa) (Chełmińskie-Koniuchy, Szosa Chełmińska,)
  • Toruń Czerniewice (Czerniewice, ul. Przy Torze) (pociągi osobowe)
  • Toru

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.