Kostrzyn nad Odrą

Kostrzyn nad Odrą (łac. Cozsterine, niem. Küstrin; do 2003 r. Kostrzyn) – miasto w północno-zachodniej części województwa lubuskiego, w powiecie gorzowskim ziemskim. Kostrzyn nad Odrą graniczy z następującymi gminami:

• od północy z gminami Boleszkowice i Dębno (powiat myśliborski, województwo zachodniopomorskie),
• od wschodu z gminą Witnica (powiat gorzowski ziemski),
• od południa z gminą Słońsk (powiat sulęciński) i gminą Górzyca (powiat słubicki),
• od zachodu poprzez Odrę graniczy z niemieckim powiatem Markisch-Oderland leżącym w landzie Brandenburgia.

Kostrzyn nad Odrą leży u ujścia Warty do Odry, w zachodniej części Kotliny Gorzowskiej (mezoregion), będącej największą częścią Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej (makroregion). Niewielka część Kostrzyna należy również do Kotliny Freienwaldzkiej, która rozpościera się głównie na lewym brzegu Odry, na terytorium Niemiec. W Polsce należy do tej jednostki wąski pas doliny na prawym brzegu Odry od Kostrzyna do Starego Kostrzynka (gmina Cedynia). Północna część gminy zaliczana jest do Pojezierza Południowopomorskiego.

W 1997 r. została utworzona Kostrzyńsko-Słubicka Specjalna Strefa Ekonomiczna, w której powstało wiele firm reprezentujących branże: papierniczej, spożywczej, maszynowej, mięsnej, tekstylnej, budowlanej, motoryzacyjnej, tworzyw sztucznych, wyrobów z drewna, włókienniczej, urządzeń elektrycznych, place zabaw oraz recykling. W Kostrzynie znajduje się potężna twierdza pruska, której zasadniczą część wzniesiono w XVI w.. Odrestaurowane zostały niektóre obiekty miasta-twierdzy: Brama Berlińska, Brama Chyżańska oraz Bastion Filip. Na terenie twierdzy znajduje się również Bastion Król, Bastion Brandenburgia oraz ruiny kościoła i zamku (wysadzonego w 1969 r. do poziomu piwnic.). Miasto należy do Euroregionu Pro Europa Viadrina.

Historia miasta

Ruiny kościoła na starym mieście Wejście budynku na starym mieście

We wczesnym średniowieczu Kostrzyn należał do Wielkopolski. W 1232 r. książę wielkopolski Władysław Odonic nadał ziemię kostrzyńską templariuszom. W 1249 r. zostaje stolicą kasztelanii kostrzyńskiej. Kostrzyn 1261 r. określany jest mianem miasteczka, w tym też roku miasto przechodzi w ręce Brandenburczyków. Około 1300 przejęcie przez miasto prawa magdeburskiego. W latach 1535-1571 ze względu na dogodne położenie obronne, margrabia Jan Hohenzollern przenosi swoją rezydencję do Kostrzyna, i rozpoczyna przebudowę zamku i budowę potężnej twierdzy. 1536 miasto staje się stolicą Nowej Marchii. W 1631 r. Szwedzi rozbudowują twierdzę o nowe szańce i raweliny. Od 1646 r. przez miasto przebiega ważna linia pocztowa z Berlina do Prus Książęcych. W l. 1730-1732 w więzieniu przebywał późniejszy następca tronu Prus Fryderyk II. W roku 1768 tanią siłą roboczą byli konfederaci barscy. Częste i dotkliwe powodzie nawiedzające miasto, spowodowały że w 1785 r. rozpoczęto prace regulacyjne biegu Warty i Odry. Następuje budowa kanału Fryderyka Wilhelma, odtąd Warta uchodzi do Odry na północ od twierdzy. W latach 1806-1814 miasto znajdowało się pod okupacją francuską. 2 listopada 1806 – 26 stycznia 1807 komendantem Kostrzyna był gen. Ménard. 12 maja 1808 – 11 kwietnia 1809 komendantem twierdzy i placu był płk Józef Seydlitz. 24 czerwca – 17 lipca 1808 r. więziony był wraz z 27. współbraćmi redemptorystami – benonitami św. Klemens Maria Hofbauer (tablica pamiątkowa z popiersiem – po prawej stronie wejścia do kościoła pw. Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła). Z końcem sierpnia do połowy września 1808 r. kwaterują w drodze do Hiszpanii 1-wsze i 2-gie bataliony armii Księstwa Warszawskiego: 4. płku piech., 7. płku piech. wraz z komp. artylerii i 9. płku piech. wraz z komp. saperów. 21 lutego do 29 lipca 1809 r. stacjonują niektóre szwadrony 4. płku strzelców konnych (sztab pułku w Szczecinie, pozostałe szwadrony w Głogowie). 30 marca 1810 r. do 17 maja 1811 r. skoszarowany 5 pułk piech. mjra Stefana Oskierko. 10 sierpnia 1810 r. do 20 marca 1814 r. komendantem twierdzy był gen. Fornier d'Albe.

Po przeniesieniu siedziby władz nowomarchijskich do Frankfurtu w 1815 r. Kostrzyn wchodzi w rejencję frankfurcką. W 1816 r. zostaje utworzony powiat kostrzyński w skład, którego weszły Dębno i Boleszkowice. Miasto rozwija się dynamicznie a w szczególności Krótkie Przedmieście. Powstają pierwsze fabryki, linie kolejowe oraz następuje ożywienie w zakresie żeglugi. Aby ułatwić komunikację między oddalonymi częściami miasta w 1903 r. uruchomiono linie tramwaju konnego, a w 1925 r. zastąpiono tramwajem elektrycznym. W roku 1939 liczyło 24 tys. mieszkańców (nie licząc wojska i ich rodzin).

Od 31 stycznia 1945 r. do miasta, stanowiącego strategiczną "bramę do Berlina", dotarły wojska radzieckie. Do 19 lutego ewakuowano na zachód całą ludność Kostrzyna, miasto zaś zamieniono w twierdzę. Ciężkie walki o jej zdobycie, połączone ze zmasowanym radzieckim ostrzałem artyleryjskim trwały aż do 30 marca, kiedy to poddały się Stare Miasto i cytadela. Kostrzyn uległ całkowitej zagładzie – Stare Miasto zostało zniszczone w 100%, dzielnica Kietz – w 98%, Nowe Miasto – w 92%.

Na skutek ustaleń poczdamskich, Odra stała się polsko-niemiecką rzeką graniczną, dzieląc miasto. Długie Przedmieście i Kietz pozostały w Niemczech, na terenie radzieckiej strefy okupacyjnej, Stare i Nowe Miasto włączono do Polski. Konsekwencją zmiany granic stały się przymusowe przemieszczenia ludności polskiej ze wschodu na zachód, a niemieckiej za Odrę. 1,5 tys. ludności niemieckiej, która po wojnie zamieszkiwała północne krańce miasta, musiała opuścić miasto. Początkowo po drugiej wojnie światowej w 1945 r. miasto znalazło się w okręgu administracyjnym wrocławskim, poprzedniku województwa dolnośląskiego. Decyzją Rady Ministrów z 7 lipca 1945 r. wraz z kilkunastoma powiatami ziem zachodnich Kostrzyn został włączony do województwa poznańskiego. W 1946 r. miasto liczyło 634 osób. Początkowo Kostrzyn był miastem zamkniętym, jedynymi mieszkańcami byli kolejarze i celnicy. Dopiero 1954 r. rozpoczyna się budowa, największej wówczas fabryki papieru i celulozy. Fabrykę kupili w 1993 r. Szwedzi. Obecnie fabryka nazywa się Arctic Paper. Pozwoliło to na ponowne odrodzenie się miasta. Następnym dużym procesem rozwoju miasta, były lata dziewięćdziesiąte, po przemianach gospodarczych w Polsce. W 1992 r. zostaje otwarte przejście graniczne, a w 1994 r. powstaje Kostrzyńsko-Słubicka Specjalna Strefa Ekonomiczna. Miasto dzisiaj rozwija się dynamicznie i liczy ok. 20 tys. ludności. Od 2004 roku w Kostrzynie nad Odrą organizowany jest Przystanek Woodstock.

Formy ochrony przyrody

Na terenie Kostrzyna, poza obszarami objętymi programem Natura 2000 znajduje się również kilka innych cennych i chronionych prawnie przez "Ustawę o ochronie przyrody z 2004" form ochrony przyrody. Są to:

• Park Narodowy Ujście Warty;
• Park Krajobrazowy Ujście Warty;
• pomniki przyrody

Natura 2000 Obszar o nazwie "Ujście Warty", opatrzony kodem PLB080001, obejmuje obszar o powierzchnia 33 017,8 ha, z czego na terenie Kostrzyn znajduje się 827,9 ha (18% powierzchni Kostrzyna nad Odrą). Park Narodowy Ujście Warty jest najmłodszym polskim parkiem narodowym. Został utworzony 1 lipca 2001 roku w wyniku połączenia rezerwatu Słońsk oraz części Parku Krajobrazowego Ujście Warty. Powierzchnia parku wynosi 8038 ha, z czego na terenie samego miasta znajduje się 56,66 ha. Park Krajobrazowy Ujście Warty został utworzony 18 grudnia 1996 roku w celu zachowania walorów przyrodniczo-krajobrazowych, jakim jest bioróżnorodność doliny Warty wraz z otaczającymi je krawędziami wysoczyzn. Powierzchnia powyższych terenów chronionej przyrody w obrębie miasta Kostrzyn nad Odrą wynosi 929,06 ha, co stanowi 20,12% powierzchni miasta. Na terenie miasta ustanowiono również 11 pomników przyrody, czyli pojedynczych tworów przyrody. Ważnym miejscem o znaczeniu przyrodniczym są również pozostałości twierdzy Kostrzyn w obrębie, której znajduje się mała ostoja koloni nietoperzy. Wśród ruin starego miasta rozwinęła się roślinność ruderalna tworząc tam mały ekosystem.

Transport

Kostrzyńskie rondo nocą

Transport kołowy

Przez miasto przebiegają dwie drogi krajowe i jedna droga wojewódzka:

• 22 – Grzechotki – Gorzów Wielkopolski – Kostrzyn nad Odrą
• 31 – Słubice – Kostrzyn nad Odrą – Szczecin
• 132 – Kostrzyn nad Odrą – Gorzów Wielkopolski

oraz droga od granicy miasta (na terenie Niemiec)

• 1 – Küstrin-Kietz – Berlin – Akwizgran(Aachen)

Transport kolejowy

Choć Kostrzyn posiadał kiedyś aż pięć dworców kolejowych, to obecnie czynny jest tylko jeden, który nosi nazwę Kostrzyn (dawniej Küstrin Neustadt). Ciekawostką jest fakt, że jest to dworzec dwupoziomowy, jeden z dwóch tego rodzaju dworców w Polsce, gdzie na górnych peronach zatrzymują się pociągi na linii nr 203 relacji (Berlin) – Granica Państwa – Gorzów Wielkopolski – Tczew oraz Stargard Szczeciński – Głazów – Kostrzyn nad Odrą zaś na dolnych pociągi na linii nr 273 relacji Wrocław – Rzepin – Szczecin (tzw. "Nadodrzanka"). Dawniej zatrzymywały się tu również pociągi z Rudnicy, jednak po odcięciu torów na przełomie wieków linia ta jest nieprzejezdna.

Transport wodny

W Kostrzynie znajduje się duży port rzeczny, obsługujący głównie zakłady znajdujące się w Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej. Niedawno zapadła decyzja, o zakupie statku pasażerskiego z pięcioma innymi gminami (Bytom Odrzański, Krosno Odrzańskie, Nowa Sól i Słubice).

Komunikacja podmiejska

Miasto posiada dobrze rozwiniętą sieć połączeń podmiejskich obsługiwanych przez PKS Gorzów Wielkopolski, PKS Myślibórz, PKS Szczecin i Transhand Słubice. Autobusy docierają do większości wsi i miast w regionie, główne kierunki to: Gorzów Wielkopolski, Słubice, Dębno i Słońsk. Z dworca PKS zlokalizowanego przy dworcu PKP można się też dostać do takich miast jak: Szczecin czy Zielona Góra. W 2005 roku kursowała również linia międzynarodowa z Gorzowa Wielkopolskiego do Berlina, a w 2006 i 2007 r. wakacyjna linia nocna ze Świnoujścia do Lubina. Większość kursów PKS wykonywanych jest tylko w dni robocze; w dni wolne zdecydowanie lepsza jest oferta kolei.

Komunikacja miejska

Historia komunikacji miejskiej w Kostrzynie sięga początków XX wieku, kiedy uruchomiono pierwsze tramwaje konne (1903-1923 r.). W 1925 roku uruchomiono tramwaj elektryczny który jeździł do 31 stycznia 1945 r., zawieszone z powodu zbliżającego się frontu. Istniała również komunikacja autobusowa. Po wojnie komunikacja miejska powróciła dopiero w latach 70. prowadzoną przez PKS a od 1982 r. miasto uruchomiło własną komunikację, którą sprzedała w 1991 r. prywatnemu przedsiębiorcy. Obecnie w mieście kursują autobusy miejskie na głównej trasie z Osiedla Drzewice do ulicy Mickiewicza. Główna linia ma wiele wariantów, co sprawia, że prawie każdy kurs jedzie inną trasą. Autobusy miejskie docierają wybranymi kursami do Osiedla Warniki, Osiedla Leśnego, Osiedla Szumiłowo oraz do Kaleńska. W 2006 roku zawieszono kursowanie autobusów w dni świąteczne, a na linii pojawił się mały mikrobus.

Turystyka

• międzynarodowy szlak R1 – Calais (Francja) – (Belgia) – (Holandia) – (Niemcy) – Kostrzyn nad Odrą (Polska) – Królewiec (Kaliningrad) – (Rosja) – (Litwa) – (Łotwa) – (Estonia) – do Sankt Petersburga(Rosja)
• Polska część międzynarodowej trasy rowerowej R1 (długość 675,6 km) – rozpoczyna się na przejściu granicznym z Niemcami w Kostrzynie nad Odrą – Ośno Lubuskie – Sulęcin – Lubniewice – Międzyrzecz – Międzychód – Drezdenko – Krzyż – Wieleń – Trzcianka – Piła – Miasteczko Krajeńskie – Białośliwie – Wyrzysk – Mrocza – Bydgoszcz – Janowo – Koronowo – Chełmno – Grudziądz – Kwidzyn – Sztum – Elbląg – Braniewo – Gronowo przy granicy z Rosją.
• – szlak "Zielona Odra" – Kostrzyn nad Odrą (osiedle Szumiłowo) – Kaleńsko – Namyślin – Kłosów – Czelin – Gozdowice – Siekierki – Stara Rudnica – Stary Kostrzynek – Osinów Dolny – Cedynia – Lubiechów Dolny – Bielinek – Piasek – Zatoń Dolna – Krajnik Dolny – Ognica – Widuchowa – Marwice – Pniewo – Gryfino – Stare Brynki – Żydowce – Szczecin (osiedle Podjuchy) – Szczecin.

• szlak nr1 (długość 97,2 km) Kostrzyn nad Odrą – Dąbroszyn – Krześnica – Kamień Wielki – Mościce – dolina Witny Mosina – Lubiszyn – Ściechów – rezerwat "Bagno Chłopiny" – jezioro Marwice – dolina Kłodawki – Mironice – Kłodawa – Santoczno – rezerwat "Rzeka Przyłężek" – rezerwat "Wilanów" – Strzelce Krajeńskie.

Warto zwiedzić

• Twierdza Kostrzyn (1537-1568), ruiny zamku przebudowanego za czasu panowania Jana Kostrzyńskiego (1513-1571) margrabiego Brandenburgii, władcy niezależnej wschodniej części Nowej Marchii, z dynastii Hohenzollern, Brama Berlińska (centrum informacji turystycznej)
• Tablica z popiersiem św. Klemensa Marii Hofbauera (kościół N.M.P. Matki Kościoła) – upamiętniająca uwięzienie w twierdzy, w 1808 r.
• XIX- wieczny dwupoziomowy dworzec kolejowy,
• Stalag III C – teren obozu jenieckiego na os. Drzewice, cmentarz pomordowanych jeńców
• Budynek przepompowni na os. Warniki pocz.XX w.,
• nieczynna wieża ciśnień 1903 r.,
• muzeum przyrodnicze
• "Pomnik Lwa" – pomnik poległych w I wojnie światowej,
• Park Narodowy Ujście Warty

Ciekawostki

• Więzieni w twierdzy latem 1808 r. redemptoryści ze św. Klemensem Marią Hofbauerem na czele, przebywali w dobrych warunkach. Zakwaterowano ich w budynku koszarowym. Każdemu z zakonników przydzielono własny pokój. Zezwolono na codzienne odprawianie Mszy św. (ołtarz znajdował się w oddzielnej, dużej sali). Na ich tradycyjnie niezwykle uroczyście i okazale sprawowaną liturgię przychodziło wielu mieszkańców twierdzy, także protestantów.

Przystanek Woodstock 2005 w Kostrzynie nad Odrą

• W Kostrzynie nad Odrą urodzili się reprezentanci Polski w piłce nożnej: Łukasz Fabiański (18 kwietnia 1985) – bramkarz Arsenalu Londyn, Dariusz Dudka (9 grudnia 1983) – pomocnik lub obrońca AJ Auxerre oraz Grzegorz Wojtkowiak (26 stycznia 1984) – pomocnik Lecha Poznań.
• W Kostrzynie odbywa się doroczny festiwal muzyki rockowej Przystanek Woodstock. Jedną z ciekawszych tradycji Woodstocku jest kąpiel w błocie, oraz prohibicja alkoholowa (wyjątkiem jest piwo, które sprzedaje się w wiosce piwnej).

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.