Iwonicz-Zdrój

Willa "Biały Orzeł" Pijalnia wód

Iwonicz-Zdrój – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Iwonicz-Zdrój.

Geografia

Miasto położone w Beskidzie Niskim, w dolinie Iwonickiego Potoku, na wysokości 410 m n.p.m.

Na terenie miasta znajdują się liczne źródła lecznicze, jodobromowe i siarczkowe, używane do kąpieli i inhalacji.

Historia

Etymologicznie nazwa wsi wywodzi się od imienia Iwo (Iwon) - wg. Encyklopedii Katolickiej: nazwa XIV wiecznej osady Iwonicz wiąże się z wczesnym kultem św. Iwona w Polsce.

Ślady działalności człowieka na tych terenach sięgają okresu paleolitu i neolitu. Dowodem tego są liczne znaleziska i wykopaliska. Silne były tu także wpływy rzymskie. W VIII wieku ziemie te zamieszkiwało plemię Lędzian.

Iwonicz to jedno z najstarszych w Polsce uzdrowisk (1413 – wzmianka o istnieniu w miejscowości wód mineralnych). W 1464 zbudowano we wsi modrzewiowy kościół parafialny. W wieku renesansu rozwijały się nauki przyrodnicze i wzrosło zainteresowanie leczniczymi właściwościami wód mineralnych i uzdrowiskiem. W 1515 r. należy do dóbr Tyrawa nadanych później Tarłom. Iwonicz jako uzdrowisko wzmiankowane jest w 1578 przez Wojciecha Oczkę, nadwornego lekarza Stefana Batorego. W tych czasach należało do Bobolów. Lekarz z Przemyśla Jan Sechkini w 1630 opisał walory wód iwonickich wraz z podaniem wskazań lekarskich. Źródła kąpielowe wspomniane jeszcze w 1633 przez biskupa przemyskiego Firleja. W 1589 r. Iwonicz przeszedł do dóbr Rymanowskich przydzielonych na własność rodzinie Sienieńskich przejętych ideami reformacji i wspierających kalwinizm, a później arianizm. Zbigniew Sienieński (ur. ok. 1520) w 1599 zbudował w Iwoniczu zbór ariański. Przez Iwonicz przechodziły podczas wypraw wojennych wojska węgierskie (1474), tatarskie (1624), szwedzkie (1655-1656), siedmiogrodzkie (1657). W okresie rozbiorów polski (1769-72) kiedy to na tych terenach toczyły się krwawe walki między wojskami carowej Katarzyny a Konfederatami Barskimi wspieranymi przez miejscowych i właścicieli Uzdrowiska Ossolińskich. W Visitatio Szembekiana z 1722 r. czytamy; Ta woda {w Iwoniczu) ma wielką siłę leczniczą, wzmacnia żołądek i wraca apetyt. I dlatego po 1772, gdy właścicielem został Teofil Załuski, w 1793 Karol Załuski, a następnie Amelia Załuska rozpoczyna się zainteresowanie i budowa pierwszych obiektów zakładu kąpielowego oraz budowa pierwszych łazienek. Właściwie założone zostały one dopiero w 1837 przez tę rodzinę, a zwłaszcza przez uważanego za twórcę uzdrowiska Iwonicza Zdroju: Karola Załuskiego.

Potem zarządzał tym terenem jego syn hr. Iwo Załuski h. Junosza (1840-1881). (Do Załuskich należał Iwonicz aż do 1945, kiedy to NKWD aresztowało czterech członków tej rodziny).

W centrum miasta znajdują się drewniane wille i pensjonaty z XIX wieku, które wzorowane są na modnym w tym czasie budownictwie uzdrowiskowym Szwajcarii. W czasach autonomii galicyjskiej (w XIX wieku) nastąpił gwałtowny rozwój uzdrowiska oraz dodano w celach reklamowych człon nazwy Zdrój, niem. Bad, w niemieckojęzycznej prasie medycznej Iwonicz występuje w tym czasie pod nazwami niem. Iwonitz-Bad lub Iwonicz-Bad.

W 1914 w Iwoniczu przebywał Józef Piłsudski, który inspirował do tworzenia Drużyn Strzeleckich. Oprócz tych drużyn działał tu Związek Hallerczyków i wiele innych organizacji patriotycznych.

W pierwszych dniach II wojny światowej Iwonicka Drużyna Strzelecka pod komendą dr. Józefa Aleksiewicza wyruszyła w kierunku Lwowa. Dołączyły do niej inne drużyny i ochotnicy z różnych mijanych miejscowości i doszło do kilku potyczek z Niemcami. W Bezmiechowej w potyczce zginęło 2 strzelców, a pod Gródkiem Jagiellońskim, zabity został młody iwonicki narciarz wyczynowy - Stanisław Kielar. Wobec przeważającej siły wroga dr Aleksiewicz podjął decyzję o rozwiązaniu oddziału. 10 września 1939 r. wkroczyli tu Niemcy i ulokowali duże oddziały Wehrmachtu z 231 i z 239 Dywizji Piechoty i oddziały żandarmerii wojskowej i posterunek Werkschutzu. Działała tu Placówka AK - Irys, Irena.

26 lipca 1944 AK OP-15 złożona z 38 okolicznych mieszkańców, w ramach akcji Burza, pod dowództwem Franciszka Kochana "Obłońskiego", bez strat wyzwoliło Iwonicz-Zdrój i jako Rzeczpospolitą Iwonicką utrzymało aż do wejścia zdziesiątkowanych w operacji dukielsko-preszowskiej wojsk radzieckich w dniu 20 września 1944. Siedziba Rządu Rzeczypospolitej Iwonickiej na czele z dr Józefa Aleksiewiczem, mieściła się w budynku Białego Orła. Po wkroczeniu wojsk radzieckich rozpoczęły się aresztowania przez NKWD I UB. Aresztowano mjr. dr. Józefa Aleksiewicza, rodzinę Załuskich i kilku innych, a Zbigniewa Bartosza wywieziono do łagrów, gdzie zmarł na tyfus. Na bohaterskim obrońcy Iwonicza - dow. Placówki AK Irys Jerzym Nowaku Piku wykonano w PRL-u, wyrok śmierci.

Rzeczpospolitą Iwonicką upamiętniono tablicą na głazie przy Krzyżu w centrum uzdrowiska.

Zabytki

• Kościół parafialny pw. św. Iwo i Matki Boskiej Uzdrowienia Chorych - wzniesiony w 1895, z fundacji rodziny Załuskich, wg projektu architekta austriackiego Favorgera, w konstrukcji szkieletowej, typowej dla realizacji zachodnioeuropejskich. Wyjątkowy charakter nadaje wnętrzu odsłonięta, dekoracyjnie ukształtowana więźba dachowa. Świątynia stanowi wyjątkowy przykład drewnianego kościoła zdrojowego o cechach neogotyckich na terenie województwa podkarpackiego.
• Dobrze zachowany układ przestrzenny oraz stosunkowo jednolity stylistycznie zespół drewnianej zabudowy o wyjątkowej wartości zabytkowej. Czas powstania większości obiektów przypada na II poł. XIX wieku i I ćw. XX wieku. Architektura ta stanowi swoistą syntezę tzw. stylu szwajcarskiego, z poźnoklasycystycznym nurtem rodzimej architektury polskiej. W późniejszej fazie krzyżują się w niej elementy secesji z różnymi formami ciesiołki i budownictwa ludowego.

Turystyka

Szlaki piesze:

• Główny Szlak Beskidzki

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.