Bytom

Bytom (niem. Beuthen in Oberschlesien skrót Beuthen O.S., czes. Bitom, łac. Bithomia, Bethania, śląs. Bytůń) – miasto na prawach powiatu położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, na Wyżynie Śląskiej, w centrum konurbacji śląskiej.

Bytom, wzmiankowany w XII wieku, jest miastem od 1254 roku. Od 1922 do 1945 roku znajdował się w granicach Niemiec. W latach 1945-1950 należał do województwa śląsko-dąbrowskiego, 1950-1953 oraz 1956-1998 – województwa katowickiego, 1953-1956 – województwa stalinogrodzkiego.

Ważny lokalny ośrodek gospodarczy oraz kulturalny. Siedziba m.in. Opery Śląskiej oraz Muzeum Górnośląskiego. Członek Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii Silesia, Związku Miast Polskich oraz Związku Powiatów Polskich.

Warunki naturalne

Położenie

Położenie Bytomia w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii Silesia

Bytom położony jest w centralnej części Wyżyny Śląskiej na Wyżynie Miechowickiej, czyści Płaskowyżu Bytomsko-Katowickiego. Położenie geograficzne Bytomia wyznaczają współrzędne: 50°19' i 50°26' szerokości oraz 18°47' i 18°58' długości geograficznej.

Miasto znajduje się na średniej wysokości 280-290 m n.p.m., wahając się od 249 m n.p.m. w dolinie rzeki Bytomki do 346 m n.p.m. w rejonie rezerwatu Segiet.

W rejonie Bytomia wydziela się kilka mniejszych jednostek morfologicznych. Centralny obszar miasta zajmuje Wyżyna Miechowicka otoczona od północy dolinami Dramy, Szarlejki i Brynicy, od południa Bytomką, natomiast od wschodu Wyżyna Miechowicka przechodzi w Wyżynę Siemianowicką. Północna część Bytomia znajduje się na terenie Garbu Tarnogórskiego.

Przyroda

Kamieniołomy dolomitu Blachówka

Około 20 procent powierzchni miasta zajmują lasy znajdujące się głównie w północno-zachodniej części miasta. Większość z nich zostały nasadzone sztucznie, z przewagą sosny, świerka i buka.

W mieście znajduje się szereg osobliwości przyrodniczych. Należą do nich rezerwat leśny Segiet. W jego sąsiedztwie ochroną objęto nieczynne kamieniołomy dolomitu Blachówka ze skamieniałościami morza triasowego, formami krasowymi dolomitu oraz miejsce gniazdowania ptaków, także drapieżnych.

Na granicy Bytomia, Chorzowa i Piekar Śląskich znajduje się zespół przyrodniczo-krajobrazowy Żabie Doły, na terenie którego występuje ponad 100 gatunków ptactwa.

Na terenie miasta znajduje się także park miejski założony w 1870 roku.

Historia

Jeden z detali z wyburzonej kamienicy przy pl. Kościuszki Detal architektoniczny na bytomskiej kamienicy. Śpiący lew

Najważniejsze daty:

• 1123 – pierwsza wzmianka pod nazwą Bitom
• 1179 – odłączenie Bytomia od Małopolski i włączenie do księstwa raciborskiego
• 1241 – najazd Tatarów
• 1253 – pierwsza wzmianka o kościele NMP
• 1254 – lokacja miasta na prawie magdeburskim
• 1258 – powstaje kościół i klasztor franciszkanów
• 1281 – w granicach księstwa kozielsko-bytomskiego (Piastowie śląscy)
• 1355 – umiera książę Bolko i wygasa bytomska linia Piastów
• 1367 – nałożenie interdyktu na miasto i kryzys gospodarczy
• 1369 - podział miasta i zamku
• 1428 – pierwsza wzmianka o istnieniu szkoły parafialnej
• 1430 – miasto zdobywają husyci
• 1526 – miasto przechodzi pod władzę austriackich Habsburgów
• 1697 – ziemia bytomska uzyskała status Wolnego Państwa Stanowego
• 1821 – powstanie huty cynku Klara
• 1835 – powstanie huty żelaza Pokój
• 1859 – doprowadzenie linii kolejowej ze stacją w Karbiu
• 1862 – wprowadzono gazowe oświetlenie ulic
• 1868 – budowa pierwszego dworca kolejowego
• 1870 – powstaje kopalnia Rozbark (niem. Heinitz)
• 1872 – powstaje kopalnia Centrum (niem. Karsten Centrum)
• 1873 – powstaje kopalnia Szombierki (niem. Hohenzollern)
• 25 września 1895 – powstaje Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" założone przez robotnika Józefa Tucholskiego
• 1898 – uruchomienie tramwaju elektrycznego
• 1900 – pierwsza premiera w nowym teatrze miejskim
• 1905 – założenie polskiego chóru "Jedność"
• 1918 – powstaje Naczelna Rada Ludowa (podkomisariat)
• 1919 – założenie w Bytomiu Głównego Komitetu Wykonawczego Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska
• 21 lutego 1919 – założono klub GKS Szombierki Bytom
• 18 sierpnia 1919 – w I powstaniu śląskim nieudany atak 150 powstańców Jana Lortza na koszary Reichswery oraz nieudany atak 9 powstańców na hotel Skrocha w celu opanowania wojskowej centrali telefonicznej.
• 4 stycznia 1920 – założono klub Polonia Bytom
• 1920 – założono w Bytomiu Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku
• 27/28 maja 1920 – nieudany atak niemieckich bojówek na Hotel Lomnitz, gdzie miał siedzibę Polski Komisariat Plebiscytowy
• czerwiec 1920 – powstaje w Bytomiu Związek Hallerczyków
• 25 sierpnia 1920 – w Bytomiu podpisano umowę kończącą II powstanie śląskie
• 20 marca 1921 - plebiscyt górnośląski: w Bytomiu 29.890 (74,6%) głosujących opowiada się za przynależnością miasta do Niemiec, 10.101 (25,2%) za przyłączeniem do Polski
• 2/3 maja 1921 – podczas III powstania zajęcie na krótko Bytomia atakiem z Rozbarku i Miechowic przez powstańczy pułk Czesława Paula z Grupy "Wschód" i wyparcie powstańców przez rozjemcze wojska francuskie
• koniec maja 1921 – zajęcie przez powstańców dworca kolejowego
• 4 lipca 1921 – zabicie przez niemieckie bojówki dowódcy francuskiego garnizonu majora Bernarda Montallegre
• 5 lipca 1921 – zajęcie miasta przez wojska brytyjskie
• 1922 – przejęcie miasta przez Niemców
• listopad 1922 – siedziba Górnośląskiego Trybunału Rozjemczego
• 1929 – zbudowano stadion sportowy Hindenburg-Kampfbahn (obecny stadion TS Polonia Bytom)
• 8 listopada 1932 – otwarcie polskiego gimnazjum (obecne I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Smolenia)
• 9 na 10 listopada 1938 - Noc kryształowa, bojkot żydowskich sklepów i przedsiębiorstw, spalenie głównej synagogi
• 27 stycznia 1945 – zajęcie miasta przez Armię Czerwoną a następnie przyłączenie miasta do Polski.
• po 1945 - przybycie do miasta Polaków z Kresów Wschodnich, Bytom staje się jednym z większych skupisk Kresowian.

Architektura

Układ urbanistyczny

Pocztówka z ok. 1910 roku przedstawiająca wyburzoną zachodnią pierzeję rynku. Pierwszy z lewej ratusz w Bytomiu.

W Bytomiu zachowany został układ urbanistyczny średniowiecznego miasta typowy dla ówczesnych miast europejskich, lokowanych na prawie niemieckim.

Z rogów prostokątnego rynku wybiegały pod kątem prostym po dwie ulice, a ponadto dwie w połowie dłuższych boków - z pierzei północnej i południowej. Kościół farny ulokowany był poza rynkiem świadcząc o jego przedlokacyjnym pochodzeniu. Obecny wygląd rynku, odbiegający od pierwotnego, jest wynikiem przebudów po II wojnie światowej.

Wyburzenie zniszczonego po wojnie kwartału zabudowy w pierzei zachodniej spowodowało, że dzisiejszy rynek jest dwa razy większy od średniowiecznego. W miejscu usuniętej zabudowy stały co najmniej dwa bytomskie ratusze, z tego ostatni pochodzący z 1877 roku. Z przeprowadzonych na płycie rynku wykopalisk wiadomo, że co najmniej do XVI wieku niewielki murowany ratusz znajdował się pośrodku placu.

Mapka znajdująca się przy reliktach dawnych murów obronnych, na placu Kościuszki. Zaznaczono średniowieczny układ murów oraz bramy miejskie.

Pod koniec XIII wieku miasto posiadało mury obronne z łamanego kamienia, z łupinowymi basztami. W XVI wieku fortyfikacje zostały wzmocnione wałem ziemnym. W skład fortyfikacji wchodził także nieistniejący zamek książęcy znajdujący się na placu Grunwaldzkim od XIII wieku, a niszczejący po podziale w 1369 roku. Do miasta prowadziły bramy Pyskowicka, Gliwicka i Krakowska. Mury obronne miasta wyburzono w pierwszej połowie XIX wieku, do dziś zachowały się zaledwie małe fragmenty. Pamiątką po warownym grodzie są nazwy ulic Wałowej i Murarskiej. Średniowieczne nazwy zachowały również Krakowska, Gliwicka, Krawiecka, Browarniana i Rzeźnicza.

Widocznym śladem po rozwoju przestrzennym Bytomia na przełomie XIX i XX wieku jest ciąg placów prowadzący od Rynku poprzez plac Grunwaldzki, plac Sobieskiego do placu Akademickiego, uzupełniony leżącym nieco na uboczu placem Słowiańskim. Ścisłe centrum tworzy od drugiej połowy XIX wieku po dziś dzień położony na zachód od rynku plac Kościuszki wraz z głównym deptakiem miasta, ulicą Dworcową.

Zabytki

Kamienice przy Rynku w Bytomiu Kamienica przy Rynku w Bytomiu Kamienice przy Rynku w Bytomiu

Lista zabytków znajdujących się Bytomiu:

• Średniowieczny układ urbanistyczny centrum miasta. Owalny plan zabudowy, prostokątny rynek i szachownicowy układ ulic.
• Wzgórze św. Małgorzaty – od XI w. istniał tu warowny gród. Dziś znajduje się tu kościół św. Małgorzaty z 1881 r. oraz cmentarz parafialny.
• Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – wzniesiony przed 1254 r. (prawdopodobniej ok. 1230 r.); gotycki, przebudowany na początku XVI i w połowie XIX wieku; we wnętrzu obraz Madonny Bytomskiej z ok. 1415 r.
• Park miejski założony w 1870 r.
• Piwnice Gorywodów – gotyckie podziemia z końca XIII w. wymurowane z dolomitu.
• Kościół św. Wojciecha – (dawniej Mikołaja) wzniesiony w XIII w.; w XV w. przebudowany w XVIII w. W latach 1833 - 1945 kościół parafialny parafii ewangelicko-augsburskiej
• Kościół Świętego Ducha – barokowa kaplica wzniesiona w latach 1721-1728 na miejscu wcześniejszej drewnianej (wzniesionej przez Kazimierza księcia bytomskiego w XIII w.)
• Krzyż pokutny w kształcie litery T przy ulicy św. Cyryla i Metodego w Łagiewnikach. Prawdopodobnie z XIII – XIV wieku.
• Kościół św. Jacka – neoromański, wzniesiony w latach 1908-1911.
• Kościół Świętej Trójcy – neogotycki, wzniesiony w 1886
• Kościół św. Barbary – neoromański, wzniesiony w 1928.
• Budynek Opery Śląskiej – wzniesiony w latach 1899-1903 w stylu klasycystycznym.
• Cmentarz Mater Dolorosa – założony w 1876 r. z wieloma zabytkowymi nagrobkami.
• Cmentarz Żydowski – założony w 1866 r.
• Budynek I LO - ekspresyjny wzniesiony w 1929 r.
• Budynek IV LO – secesyjny wzniesiony w 1901 r.
• Budynek Szkoły Muzycznej – wzniesiony w latach 1867-1870 w stylu neogotyckim.
• Budynki sądu i aresztu śledczego – neogotyk (1860 r.); sąd w stylu neorenesansowym.
• Budynek Poczty – neorenesansowy wybudowany w latach 1905-1909.
• Budynek filii Muzeum Górnośląskiego – eklektyczny, wybudowany w latach 1897-1898.
• Liczne zabytkowe kamienice z XIX i XX w. (secesyjne, neorenesansowe, neogotyckie, eklektyczne)
• Zabytkowe osiedle robotnicze "Kolonia Zgorzelec" z przełomu XIX i XX wieku.
• Ruiny Pałacu Wincklerów z lat 1812-1817 w dzisiejszej bytomskiej dzielnicy Miechowice (niem. Miechowitz), zniszczonego w 1945, wraz z pozostałością po dawnym parku pałacowym.
• Szyb Krystyna zabytkowy szyb Kopalni Szombierki z wieżą z 1929 roku o unikatowy kształcie.

Kultura

Opera Śląska

Lista placówek kulturalnych w Bytomiu:

• Muzeum Górnośląskie
• Śląski Teatr Tańca
• Opera Śląska
• Kino Gloria
• Bytomskie Centrum Kultury
• Centrum Sztuki Współczesnej Kronika
• Śląska Galeria Sztuki
• Galeria Sztuki Użytkowej Stalowe Anioły
• Galeria "Rotunda" MBP
• Galeria "Suplement"
• Galeria "Pod Czaplą"
• Galeria "Platforma"
• Galeria "Pod Szrtychem"
• Galeria Sztuki "Od Nowa 2"
• Galeria SPAP "Plastyka" - Galeria "Kolor"
• Galeria "Stowarzyszenia.Rewolucja.Art.Pl"
• Galeria-herbaciarnia "Fanaberia"
• Chór Mieszany pw. św. Grzegorza Wielkiego

Imprezy cykliczne

• Bytomska Noc Świętojańska
• Międzynarodowa Konferencja Tańca Współczesnego
• Dni Bytomia

Turystyka

Piwnice Gorywodów

Atrakcje turystyczne

• Starówka licząca sobie ponad 750 lat
• Rezerwat drzew bukowych Segiet w Suchej Górze
• Rezerwat ptactwa wodnego Żabie Doły pomiędzy Bytomiem, Chorzowem i Brzezinami Śląskimi
• Całoroczne centrum sportowo-rekreacyjne Dolomity Sportowa Dolina w wyrobisku nieczynnego kamieniołomu "Blachówka" w Suchej Górze
• Turystyczna linia kolejki wąskotorowej Bytom – Miasteczko Śląskie Zalew
• Najstarszy regularnie kursujący tramwaj w Polsce - Konstal N z 1949 roku na linii 38

Szlaki turystyczne

Znakowane:

• - Szlak Husarii Polskiej
• - Szlak Powstańców Śląskich
• - Szlak im. Zygmunta Kleszczyńskiego
• - Szlak Tysiąclecia

Spacerowe:

• - Bytom - szlakiem tradycji i kultury
• - Spacer po starym mieście

Ścieżki dydaktyczne:

• - Ciekawe drzewa Lasu Miechowickiego
• - Ścieżka dydaktyczna "Las Segiecki"

Pozostałe:

• - Szlak Zabytków Techniki

Sport i rekreacja

• Lista klubów sportowych z Bytomia:
  • Polonia Bytom - klub piłkarski występujący w Ekstraklasie; dwukrotny mistrz Polski, czterokrotny wicemistrz Polski, trzykrotny finalista Pucharu Polski, zdobywca Pucharu Rappana, najbardziej utytułowany klub piłkarski w Bytomiu
  • TMH Polonia Bytom - klub hokeja na lodzie występujący w hokejowej Ekstralidze; sześciokrotny Mistrz Polski, trzykrotny wicemistrz Polski. W klubie grali i nadal graną Olimpijczycy i reprezentanci Polski w hokeja na lodzie m.in. Mariusz Puzio czy Krzysztof Kuźniecow.
  • Szombierki Bytom - klub piłkarski mający na swoim koncie jedno mistrzostwo Polski oraz jedno wicemistrzostwo Polski, aktualnie występuje w A klasie
  • Rozbark Bytom - klub piłkarski który w całej swej historii najwyżej występował w III lidze (1970 rok), w 2006 roku został zlikwidowany z powodu kłopotów finansowych, w ostatnim swym sezonie zdołał utrzymać się w IV lidze
  • Bobrek Karb Bytom – klub piłkarski bez większych sukcesów. W sezonach 2001/02 oraz 2002/03 grał w IV lidze. Obecnie nie posiada drużyny seniorów
  • Czarni Sucha Góra – klub piłkarski grający obecnie w klasie A. Powstał w 1920 roku, klub ten posiada także kobiecą sekcję piłki nożnej
  • Silesia Miechowice - klub sportowy posiadający dwie sekcje: piłki nożnej oraz tenisa stołowego. Piłkarska sekcja występuje w lidze okręgowej, z kolei tenisiści stołowi rywalizują w południowej grupie I ligi. Największym sukcesem piłkarzy jest awans do 1/8 finału Pucharu Polski w 1968 roku.
  • Rodło Górniki - klub piłkarski grający na poziomie klasy A do której awansował w sezonie 2005/2006. Najpopularniejszymi wychowankami tego klubu są Józef Wandzik i Martin Max
  • Tempo Stolarzowice - klub piłkarski uczestniczący w rozgrywkach klasy A. Do tej klasy rozgrywkowej awansowali w sezonie 2005/2006
  • ŁKS Łagiewniki - kolejny klub piłkarski bez znaczących sukcesów, od kilku sezonów regularnie występuje w rozgrywkach klasy B
  • Czarni Bytom - obecnie działają dwie sekcje: rugby oraz judo, w latach świetności istniała również drużyna piłkarska. Sekcja judo należy do najlepszych w Polsce, w swym gronie ma również olimpijczyków. Rugbiści z kolei swoje najlepsze lata mają już za sobą i obecnie skupiają się na szkoleniu młodzieży, swego czasu był to czołowy klub w Polsce.
  • WTS Bytom - klub piłki wodnej który kontynuuje tradycje Polonii Bytom w tej dziedzinie sportu, obecnie skupia się głównie na szkoleniu młodzieży
  • Górnik Bytom - bardzo znany i ceniony klub tenisa ziemnego, w swych szeregach ma wielu utalentowanych i utytułowanych wychowanków. Organizuje turnieje zarówno rangi krajowej jak i międzynarodowej.
  • MLKS Czarna Strzała Bytom - znany w Polsce, odnoszący sukcesy klub łuczniczy. Wychowankiem klubu jest Olimpijka Małgorzata Sobieraj. Klub ma też sporo utalentowanych juniorów.
  • FC Pocztowa (piłka nożna) - nowy klub, który dopiero się rozwija (mecze rozegrane z innymi klubami tylko towarzysko); żadnych osiągnięć, klub który wygrał mistrzostwa MiędzyUliczne 2006; II Miejsce w sezonie 05/06
  • Nadzieja Bytom - nowy klub piłkarski, który od sezonu 2008/2009 bierze udział w rozgrywkach klasy B

Lista sportowców bytomskich:

• Zygmunt Anczok - piłkarz Polonii Bytom i reprezentacji narodowej w piłce nożnej
• Henryk Apostel - piłkarz Rozbarku Bytom i Polonii Bytom, wiceprezes PZPN do spraw szkolenia
• Mariusz Bacik - koszykarz
• Jan Banaś - piłkarz Polonii Bytom i reprezentacji narodowej w piłce nożnej
• Małgorzata Ćwienczek - łuczniczka
• Paul Freier - piłkarz
• Krzysztof Gajtkowski - piłkarz
• Damian Jonak - bokser, młodzieżowy mistrz świata organizacji WBC w bokserskiej wadze junior średniej.
• Henryk Kempny - piłkarz Polonii Bytom i reprezentacji narodowej w piłce nożnej
• Ryszard Koncewicz - piłkarz i trener Polonii Bytom
• Edmund Kowal - były piłkarz m.in. Legii Warszawa, Górnika Zabrze oraz reprezentacji narodowej w piłce nożnej
• Robert Krawczyk - judoka Czarni Bytom
• Krzysztof Kuźniecow - hokeista Polonii Bytom i reprezentacji Polski
• Waldemar Legień - judoka
• Jan Liberda - piłkarz Polonii Bytom i reprezentacji narodowej w piłce nożnej
• Przemysław Matyjaszek - judoka Czarni Bytom
• Grzegorz Panfil - tenisista klubu Górnik Bytom
• Marek Plawgo - lekkoatleta
• Roman Szewczyk - piłkarz
• Józef Szmidt - polski lekkoatleta, trójskoczek, dwukrotny mistrz olimpijski, rekordzista świata
• Edward Szymkowiak - bramkarz Polonii Bytom i reprezentacji narodowej w piłce nożnej
• Kazimierz Trampisz - piłkarz Polonii Bytom
• Walter Winkler - piłkarz Polonii Bytom i reprezentacji narodowej w piłce nożnej
• Janusz Wojnarowicz - judoka Czarni Bytom
• Marian Donat - judoka Czarni Bytom

Artykuł pochodzi z polskiej wikipedii.